20 февраль – Бутунжаҳон ижтимоий адолат куни

Дунё миқёсида, жумладан, Ўзбекистонда ҳам 2009 йилдан буён 20 февраль – Бутунжаҳон ижтимоий адолат куни (World Day of Social Justice) сифатида нишонлаб келинади. Ушбу халқаро сана БМТ Бош Ассамблеясининг 2007 йил 26 ноябрдаги резолюцияси билан таъсис этилган.

Бутунжаҳон ижтимоий адолат кунининг бош мақсади жаҳон ҳамжамияти эътиборини ижтимоий адолатни ривожлантириш зарурлигига қаратишдир. Бу байрам, шунингдек, қашшоқлик, гендер тенгсизлик, ишсизлик, инсон ҳуқуқларига ҳурматсизлик ва ижтимоий бефарқлик каби долзарб муаммоларни ҳал этиш бўйича саъй-ҳаракатларни бирлаштиришга чорлайди.

Ижтимоий адолат – шунчаки ахлоқий талаб эмас, балки миллий барқарорлик ва глобал фаровонлик асоси ҳам. Зеро, тенг имкониятлар, ҳамжиҳатлик ва инсон ҳуқуқларини ҳурмат қилиш мезонлари давлатлар ва халқларнинг ишлаб чиқариш салоҳиятини ҳар томонлама ривожлантириш учун жуда муҳим.

Шунинг учун Бутунжаҳон ижтимоий адолат куни билан боғлиқ байрам тадбирлари асосан ижтимоий адолат йўлидаги ғовларни олиб ташлаш ва мақбул имкониятларга кенг йўл очиш истиқболларига бағишланади. Бу, ўз навбатида, БМТга аъзо давлатлар, ёшлар, ижтимоий шериклар, фуқаролик жамияти, БМТнинг ихтисослашган ташкилотлари ва бошқа манфаатдор томонлар билан ўзаро мулоқотни қайтадан йўлга қўйиш имконини беради.

Бундай мулоқот орқали жаҳоннинг турли ҳудудларида тобора кучайиб бораётган тенгсизлик ва нафрат, низолар ва меҳнаткашлар ҳуқуқларини  ҳимоя қиладиган институтлар фаолиятининг сусайиши оқибатида бузилган ижтимоий шартномани мустаҳкамлаш учун амалга ошириладиган саъй-ҳаракатлар ҳақида ҳамжиҳатлик билан келишиб олиш мумкин бўлади. Бинобарин, янги ва мураккаб замон дунё аҳлини “бир ёқадан бош чиқариб”, яъни аҳил ҳамда бирдам бўлиб яшашга ундамоқда.

  Сайёрамизда низо ва можароларнинг кўплигига қарамай, ижтимоий адолатни таъминлаш ҳамда “яшил” ва рақамли иқтисодиёт, ёшлар ҳуқуқлари каби долзарб масалаларга алоҳида эътибор берган ҳолда, муносиб иш ўринлари яратиш учун барча имкониятлар мавжуд. Инсоният дуч келиб турган ижтимоий адолат билан боғлиқ қалтис аҳвол эса бу борада беғам ва бефарқ бўлмасликни тақозо этади.

Даромаднинг беқарорлиги ва иш жойининг доимий эмаслиги, иш шароитларининг оғирлиги, ижтимоий ҳимоянинг йўқлиги вазиятни янада қалтислаштираяпти. Бундай муаммолар, бир томондан, меҳнат кишиларини пандемия оқибатларига чидамсиз қилиб қўйса, иккинчи томондан, уларнинг даромади кескин камайиб кетишига сабаб бўлмоқда.

Афсуски, камбағаллик ва тенгсизлик офати дунёнинг турли ҳудудларидаги кўплаб мамлакатларда вақт ўтган сари кучайиб бормоқда. Кейинги йилларда юз берган COVID-19 пандемияси, табиий офатлар ва шу балолар туфайли қайтадан қалтис тус олган иқлим ўзгаришлари, геосиёсий таранглик ва қуролли можаролар эса иқтисодий ва ижтимоий бўҳронлар билан боғлиқ тангликни янада оширмоқда.

Ижтимоий адолат амалда бўлса, жамият ҳаёти енгиллашади ва иқтисодиёт самарали авжланади. Янада муҳими, қашшоқлик, тенгсизлик ва ижтимоий танглик камаяди.

Мамлакатимизда ушбу йўналишда аллақачон изчил иш олиб борилмоқда. Негаки, биз барпо этаётган Янги Ўзбекистон – ҳар бир фуқароси учун ғамхўрлик қиладиган ижтимоий давлат ва адолатли жамият бўлади.

Бу ҳақда фикр юритганда, даставвал, Президентимиз Шавкат Мирзиёев 2022 йил 20 июнда Конституциявий комиссия аъзолари билан бўлиб ўтган учрашувда  Конституциямизда “Ўзбекистон — ижтимоий давлат” деган тамойилни мустаҳкамлаш ғоясини илгари сурганлигини таъкидлаш лозим. Ўз навбатида, давлатимиз раҳбарининг Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига Мурожаатномасида бу ғоя янада мустаҳкамланиб, ижтимоий давлатни барпо этишнинг устувор йўналишлари белгилаб берилди.

Ижтимоий давлат – ҳар бир фуқаронинг муносиб турмуш сифати ва даражасига эришиш, ижтимоий тафовутларни юмшатиш ва муҳтожларга ёрдам бериш учун ижтимоий адолат тамойилларига мувофиқ моддий бойликларни адолатли тақсимлашга қаратилган давлат модели. Айни модель ҳозирги вақтда Буюк Британия, Франция, Швеция, Италия, Бельгия, Дания, Финландия, Германия, Португалия, Испания, Австрия, Греция, Япония, Нидерландия, Швейцария, АҚШ каби давлатларда қўлланилмоқда.

Ўзбекистон Президенти таъбири билан айтганда, “Ижтимоий давлат бу, энг аввало, инсон салоҳиятини рўёбга чиқариш учун тенг имкониятлар, одамлар муносиб ҳаёт кечиришига зарур шароитлар яратиш, камбағалликни қисқартириш, демакдир”. Яъни:

• ижтимоий давлат муҳтожларга уй-жой, яшаш учун зарур бўлган истеъмол товарларининг энг кам миқдори белгилаб қўйилишини назарда тутади;
• шунингдек, ижтимоий давлат шахс ва унинг оиласи муносиб ҳаёт кечириши учун етадиган иш ҳақи, бандликни таъминлаш, хавфсиз меҳнат шароитини яратиш, камбағалликни қисқартиришни талаб қилади;
• ишсизликдан ҳимояланиш, кафолатланган сифатли таълим, малакали тиббий ёрдам, барча учун тенг имкониятлар, оилалар, болалар, аёллар, қариялар, ногиронлиги бор шахсларни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш ҳам ижтимоий давлатнинг асосий вазифасидир;
• яшаш учун зарур ресурслар – ичимлик суви, табиий газ, электр энергияси, транспорт ва бошқа қулайликлар билан таъминланиш, мажбурий меҳнатга тақиқ қўйиш ҳам ижтимоий давлатда муҳим аҳамият касб этади;
• энг муҳими, ижтимоий давлатда ҳеч ким эътибордан четда қолмайди, ўз муаммолари билан ёлғиз ташлаб қўйилмайди.

Президент Шавкат Мирзиёевнинг 2022 йилда нашр этилган “Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси” номли китобида “Ўзбекистон — ижтимоий давлат” тамойилининг айни устувор йўналишлари батафсил ифода этилган. Хусусан, мамлакатимиз аҳолиси учун муносиб турмуш шароити ва замонавий инфратузилма, малакали тиббий хизмат, сифатли таълим, ижтимоий ҳимоя ва соғлом экологик муҳит яратиш, иқтисодиётни мустаҳкамлаш, ижтимоий, ҳуқуқий, экологик ва бошқа соҳаларни ривожлантириш истиқболлари кўрсатиб берилган.

Ўз навбатида, давлатимиз раҳбарининг 2024 йили чиққан “Ҳозирги замон ва Янги Ўзбекистон” китобидаги “Янги Ўзбекистон – ижтимоий давлат” сарлавҳали алоҳида боб айни мавзуга бағишланган. Ушбу китобда келтирилган таърифга кўра, “Ижтимоий давлат – энг аввало, жамиятда ижтимоий адолат ва ҳамжиҳатлик тамойиллари ҳукм сурадиган, инсон капиталини ривожлантириш ва унинг имкониятларини юзага чиқариш учун зарур шароитлар яратилган, фуқаролар учун юқори ҳаёт ва турмуш даражаси таъминланадиган давлатдир”.

Шу маънода, мамлакатимизда 2023 йил 30 апрелда ўтказилган референдумда иштирок этган фуқароларнинг 90,21 фоизи инсон қадрини улуғлашга хизмат қиладиган янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституциясини ёқлаб овоз бергани таҳсинга сазовор. Эндиликда Асосий қонунимизда давлатнинг ижтимоий соҳадаги мажбуриятларига тааллуқли нормалар 3 баробар кўпайди.

Энг муҳими, янги таҳрирдаги Конституциямизда биринчи марта “Ўзбекистон – бошқарувнинг республика шаклига эга бўлган суверен, демократик, ҳуқуқий, ижтимоий ва дунёвий давлат” (1-модда), деган норма белгиланди. Шу асосда Янги Ўзбекистонда давлат қурилишининг янгича стратегик мақсади – суверен, демократик, ҳуқуқий, ижтимоий ва дунёвий давлат қуриш эканлиги қатъий белгиланди, ижтимоий адолат ва бирдамлик принциплари жорий этилди.

Бу муҳим жараёнда, академик Акмал Саидов таъбири билан айтганда, ҳуқуқий, ижтимоий давлат императивини таъминлашга алоҳида эътибор қаратилди. Бирдамлик, адолатли ижтимоий сиёсат, инсон капиталини ривожлантириш тамойиллари устуворлигига таянилди. Зеро, давлат ўз фуқароларига ғамхўрлик қилишга мажбур. Мазкур устувор принцип ижтимоий давлатнинг асл моҳияти ҳисобланади.

Сўнгги йилларда мамлакатимизда аҳолининг ижтимоий ҳимоясини кучайтириш, фуқароларга давлат томонидан кўрсатилаётган ижтимоий хизматлар ҳажми ва турларини кенгайтириш борасида тизимли ишлар амалга оширилмоқда. Ижтимоий дастурларни молиялаштириш харажатлари икки баравар кўпайди, ногиронлиги бўлган шахслар ва ногирон болаларга ғамхўрлик қилаётганлар учун янги турдаги имтиёзлар жорий этилди.

Янги Ўзбекистоннинг асосий мақсади – ҳар бир фуқарога ғамхўрлик қилиш, инклюзив ривожланиш, аҳолининг барча қатламлари учун тенг ҳуқуқ ва имкониятларни таъминлаш эканини ҳам таъкидлаш зарур. Бинобарин, Ўзбекистонни ўз Ватани, деб билган, унинг равнақига ҳисса қўшаётган ҳар бир инсон миллати, тили ва динидан қатъи назар, ҳамиша давлат ва жамиятнинг эътибори ва ғамхўрлигидадир.

Шуни ҳам таъкидлаш жоизки, 2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг Тараққиёт стратегияси юртимизда изчил амалга оширилаётган шиддатли ва қамровдор ислоҳотларнинг мантиқий давоми ҳисобланади. Тараққиёт стратегиясининг “Адолатли ижтимоий сиёсат юритиш, инсон капиталини ривожлантириш” номли тўртинчи устувор йўналишида ижтимоий давлат негизини ташкил этувчи масалаларга алоҳида эътибор қаратилган. Жумладан, мазкур дастурий ҳужжатнинг 43-мақсади бевосита ҳар бир инсон учун муносиб шароит яратиш ва турмуш даражасини мунтазам яхшилаб боришга йўналтирилган.

Яна бир муҳим дастуруламал ҳужжат – “Ўзбекистон-2030” стратегиясида ҳам ижтимоий ҳимоя масаласига алоҳида эътибор қаратилган. Ушбу ҳужжатда аҳоли талабларига ва халқаро стандартларга тўлиқ жавоб берадиган ижтимоий ҳимоя тизимини ташкил этиш асосий ғоялардан бири этиб белгиланган ҳамда уни Барқарор ривожланиш бўйича Ўзбекистон миллий мақсад ва вазифалар доирасида рўёбга чиқариш чора-тадбирлари қайд этилган.

Шу нуқтаи назардан, Ўзбекистон Президентининг 2026 йил 16 февралда         «Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни юксалтириш» йилида устувор йўналишлар бўйича ислоҳотлар дастурлари ва «Ўзбекистон-2030» стратегиясини амалга ошириш бўйича давлат дастури тўғрисида”ги Фармони қабул қилингани алоҳида аҳамият касб этади. Фармон билан тасдиқланган Ислоҳотлар дастурлари ҳамда Давлат дастури кенг қамровли ижтимоий масалаларнинг тизимли ва ҳар томонлама амалий ечимларига қаратилган.

Айниқса, “Ўзбекистон–2030” стратегиясини “Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни юксалтириш йили”да амалга оширишга оид давлат дастури бўйича амалий тадбирлар режаси бу борада беқиёс ўрин тутади. Режанинг 41-банди “Ўзбекистон–2030” стратегиясининг “Профессионал ижтимоий хизматларни кўрсатиш тизимини тубдан такомиллаштириш” мавзусидаги 22-мақсади ижросига оид чора-тадбирлар белгиланган. Бу ўринда аҳолининг эҳтиёжманд қатламларига ҳудудларда комплекс ижтимоий ва реабилитация хизматларини кўрсатиш тизимини йўлга қўйиш истиқболлари ҳақида сўз бормоқда.

Шу мақсад ижобати йўлида, хусусан, жорий йил якунига қадар мамлакатимизнинг камида 10 та туман ва шаҳарларида ҳудудий ижтимоий хизматлар марказлари фаолияти йўлга қўйилади. Бунда:

• ҳудудий ижтимоий хизматлар марказлари лойиҳа ҳужжатларини ишлаб чиқиш ва биноларда қурилиш-монтаж ишларини амалга оширишни бошлаш;
• биноларни зарур моддий-техник жиҳозлар билан таъминлаш;
• ҳудудий ижтимоий хизматлар марказларида тадбиркорлик субъектлари ва нодавлат нотижорат ташкилотларини жалб қилиш орқали комплекс ижтимоий ва реабилитация хизматлари кўрсатилишини йўлга қўйиш кўзда тутилмоқда.

Мухтасар айтганда, 2026 йил “Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни юксалтириш йили”, деб эълон қилингани муносабати билан тасдиқланган ушбу Ислоҳотлар дастурлари ҳамда Давлат дастурида юртимиздаги 9 мингдан зиёд маҳаллани, аввало, меҳр-оқибат, ҳамжиҳатлик, адолат ва тарбия масканига айлантириш каби долзарб масалалар ўз ифодасини топгани бежиз эмас. Зеро, бугунги кунда ижтимоий давлат ва одил фуқаролик жамиятини қуриш йўлидан илдам одимлаётган мамлакатимизда “Янги Ўзбекистон – ижтимоий давлат” тамойили ҳаётимизнинг барча соҳаларида ўз аксини топишига алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Ғулом МИРЗО