«Samarqand nigohi — 2040: inson qadr-qimmati va global hamkorlik sari»
Inson huquqlari va erkinliklarini himoya qiliş, inson qadr-qimmatini uluğlaş hamda barqaror taraqqiyotni ta’minlaş bugun xalqaro hamjamiyat oldida turgan eng muhim vazifalardan biridir. Şu ma’noda,-2026-yil 28-29-sentyabr-kunlari Toşkent va Samarqand şaharlarida bölib ötgan Inson huquqlari böyiça beşinçi Samarqand forumi yakunida qabul qilingan «Samarqand nigohi — 2040» hujjati muhim taşabbus sifatida e’tiborga loyiq.
Mazkur Yakuniy hujjat Özbekistonning Birlaşgan Millatlar Taşkiloti huzuridagi Doimiy vakili tomonidan BMT Boş Assambleyasining 81-sessiyasi hujjati sifatida tarqatiş uçun taqdim etildi va-2026-yil-20-oktyabrda A/81/444 raqami bilan rasmiy hujjat sifatida e’lon qilindi.
«Samarqand nigohi — 2040» inson huquqlarini faqat huquqiy me’yorlar majmui sifatida emas, balki tinçlik, ijtimoiy adolat, tenglik va barqaror taraqqiyotning muhim şarti sifatida köradi. Hujjatda inson huquqlari sohasidagi xalqaro şartnomalarni milliy darajada samarali amalga oşiriş, huquqiy himoya mexanizmlarini mustahkamlaş va heç kimni e’tibordan çetda qoldirmaslik tamoyiliga amal qiliş zarurligiga urğu berilgan.
Bunday yondaşuv inson huquqlarini qoğozda e’tirof etiş bilan çeklanib qolmasdan, ularni insonlarning kundalik hayotida ta’minlaşni nazarda tutadi. Bu esa davlat organlari, fuqarolik jamiyati institutlari, ta’lim va ilmiy muassasalar hamda xalqaro taşkilotlar örtasidagi hamkorlikni yanada kuçaytirişni talab etadi.
Şu örinda zamonaviy çaqiriqlar va yangi ustuvor yönalişlarning örni muhim hisoblanişini ta’kidlaş joiz. Hujjatda sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar rivoji bilan boğliq inson huquqlari masalalariga ham alohida e’tibor qaratilgan.
Raqamli muhitda şaxsiy hayot daxlsizligi, ma’lumotlarni himoya qiliş, teng imkoniyatlar va texnologiyalardan adolatli foydalaniş masalalari tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Şu sababli innovatsiyalar inson manfaatlariga xizmat qilişi, inson qadr-qimmati va asosiy huquqlarini kamsitmasligi muhimdir.
Ekologik muammolar va iqlim özgarişi ham inson huquqlari bilan çambarças boğliq. Orol dengizi fojiasi kabi mintaqaviy ekologik inqirozlar aholi salomatligi, munosib turmuş şaroiti va kelajak avlodlar manfaatlariga bevosita ta’sir körsatadi. Hujjatda ekologik adolat, atrof-muhitni muhofaza qiliş va barqaror rivojlaniş masalalarini inson huquqlari nuqtayi nazaridan körib çiqiş muhimligi aks etgan.
Şuningdek, tinçlik va xavfsizlikni mustahkamlaş, fuqaroligi bölmagan şaxslar muammolariga e’tibor qaratiş, xotin-qizlar va yoşlarning qarorlar qabul qilişdagi iştirokini kengaytiriş kabi yönalişlar ham dolzarb vazifalar sifatida belgilangan. Markaziy Osiyoda «Ayollar, tinçlik va xavfsizlik» kun tartibi böyiça mintaqaviy harakatlar rejasiga oid taşabbuslar ham hamkorlikni rivojlantiriş uçun muhim ahamiyatga ega.
Samarqand forumining ahamiyati inson huquqlari sohasidagi muammolarni muhokama qiliş bilangina çeklanmaydi. U davlatlar, xalqaro taşkilotlar, ekspertlar va fuqarolik jamiyati vakillari örtasida oçiq muloqotni yölga qöyiş, tajriba almaşiş va amaliy yeçimlarni izlaş uçun maydon yaratadi.
Hujjatda Samarqand forumini doimiy muloqot maydoni sifatida rivojlantiriş hamda Samarqand raqamli hamkorlik platformasini taşkil etiş ğoyalari ilgari surilgan.
2026–2040-yillarga-möljallangan ixtiyoriy yöl xaritasi esa belgilangan maqsadlarga bosqiçma-bosqiç erişiş, taşabbuslarni muvofiqlaştiriş va hamkorlikni izçil davom ettiriş uçun yönaliş bölib xizmat qilişi mumkin. Bunda natijalarni baholaş, ilğor tajribalarni ommalaştiriş va aholi ehtiyojlarini hisobga oliş muhim ahamiyat kasb etadi.
«Samarqand nigohi — 2040» hujjati umumiy maqsadlar atrofida birlaşiş, inson huquqlarini himoya qilişga qaratilgan sa’y-harakatlarni muvofiqlaştiriş va kelajak avlodlar oldidagi mas’uliyatni çuqur anglaşga da’vat etadi. U yangi majburiy xalqaro-huquqiy majburiyatlarni yaratmaydi va mavjud xalqaro majburiyatlar yoki inson huquqlari mexanizmlarini özgartirmaydi. Uning ahamiyati, avvalo, umumiy intilişlar va hamkorlik yönalişlarini belgilab berişi bilan izohlanadi.
Eng asosiysi, inson huquqlarini himoya qiliş birgina davlat organi yoki taşkilotning vazifasi emas. Bu barça institutlar, jamoatçilik va har bir insonning iştirokini talab etadigan umumiy mas’uliyatdir. Samarqand forumida ilgari surilgan taşabbuslar amaliy işlar bilan mustahkamlansa, inson qadr-qimmati, tenglik va adolat tamoyillarini hayotga tatbiq etişga munosib hissa qöşişi tayin.
Hamidullo Möminov,
Inson huquqlari böyiça Özbekiston Respublikasi Milliy markazi
Axborot-resurs multimedia bölimi boşliği